Gojaznost dece

• Jelenković Bratimirka, pedijatar:
  Pokazatelj stanja zdravlja deteta
• Jelenković B., Čukić N. i Mihajlović M.
  Antropometrijski parametri
  pred polazak u školu generacije dece rođene 1967, 1985. i 1996.

• Klinički utisak zasnovan na proceni rasporeda i razvijenosti potkožnog masnog tkiva.
• Indeks telesne mase BMI>P85 - Osobe u riziku da razviju gojaznost!
• Indeks telesne mase BMI>P97 - Gojazne osobe!

Faktori rizika za nastanak gojaznosti

• Gojaznost u detinjstvu nastaje međudejstvom genetskih, bioloških, psiholoških, sociokulturoloških i činioca okoline.
  Genetski je uslovljena diferencijacija kompleksa hormona i neurotransmitera koji regulišu osećaj sitosti, gladi, lipogenezu i lipolizu kao i rast i razvoj reproduktivne funkcije.
• Gojaznost u porodici
  - Povećana porođajna težina, dijabetes majke i gojaznost u porodici su činioci koji zajedno sa činiocima sredine određuju vrstu i stepen gojaznosti.
  - Kod mlađe dece ako je jedan roditelj gojazan šansa da će biti gojazni u odrasloj dobi je tri puta veća, a ako su oba roditelja gojazna 10 puta veća nego kod dece čiji roditelji nisu gojazni.
  - Do treće godine života gojaznost roditelja više predviđa gojaznost u odrasloj dobi od same aktuelne težine deteta.
• Rani period u detinjstvu je kritičan za razvoj gojaznosti. Dužina dojenja je obrnuto povezana sa rizikom za gojaznost u kasnijem detinjstvu.
• Ulaganje u pravilnu ishranu u detinjstvu, kao što je veći unos proteina ima kasnije pozitivne efekte po zdravlje.
• Adolescencija je drugi period povećane sklonosti ka razvoju gojaznosti.
• Faktori sredine koji doprinose razvoju gojaznosti su mnogostruki
  - nizak socioekonomski status
  - gojaznost majke
  - sedaterni način života (u SAD 25 % dece gleda televizijski program više od 4 sata dnevno)
  - Smanjena fizička aktivnost (u SAD samo 20% dece je 2-5x nedeljno fizički aktivna).

• Oko 14% mladih devojaka nije fizički aktivno.
• Evidentno je smanjenje aktivnosti i do 35% u uzrastu između 9. i 19. godine života.
   

• Procenat gojazne dece koja su ostala gojazna i kasnije iznosi od 45-85 %, odnosno smatra se da 20 % gojazne dece u 4. godini života i 80 % gojaznih adolescenata ostaje gojazno.

Većina gojazne dece i adolescenata pripada grupi jednostavne gojaznosti (96%).
Gojaznost je kod devojčica često udružena sa ranom pojavom puberteta i dobijanjem menarhe, dok je efekat gojaznosti kod dečaka promenljiv i može dovesti do ranog ili kasnog puberteta.
Pubertetska ginekomastija je čest problem kod gojaznih dečaka.
Masno tkivo u telu može biti raspoređeno na različite načine te se na osnovu toga gojaznost klasifikuje sa dva tipa:

1. Androidni - masno tkivo je raspoređeno pretežno u predelu ramena i grudnog koša.
2. Ginoidni - masno tkivo je raspoređeno u predelu kukova i trbuha.

Tip gojaznosti se procenjuje merenjem odnosa obima struka i karlice u visini trohantera (W/H).
Deca i adolescenti sa androidnim tipom gojaznosti imaju veću sklonost ka razvoju metaboličkih komplikacija, hipertenzije i sindroma „X“.
U gojazne dece češće se javlja hiperinsulinemija, sklonost ka dijabetesu i PCOS.

Posledice gojaznosti po zdravlje
Gojaznost je udružena sa zdravstvenim problemima u pedijatrijskom uzrastu i važan je činilac rizika za mnoga oboljenja i smrtnost u odrasloj dobi.

Zdravstveni problemi koji se kasnije javljaju kod gojazne dece i adolescenata

• A. Kardiovaskularni sistem
  -hiperholesterolemija i dislipidemija
  -hipertenzija
• B. Endokrini sistem
  -hiperinsulinizam
  -insulinska rezistencija-smanjena tolerancija glukoze
  -tip 2 dijabetes melitusa
  -neredovnost menstruacija
• C. Mentalno zdravlje(depresija)
• D. Respiratorni sistem (astma)
• E. Ortopedski problemi (genu varum)
• F. Gastrointestinalni (nealkoholni steatohepatitis)

Materijali i metode rada
Analizirani su antropometrijski  parametri (telesna masa i telesna visina) kao i BMI dece rođene 1967, 1985 i 1996. godine u Opštini Zaječar u uzrastu pred polazak u školu.

Podaci potiču iz zdravstvenih kartona ispitivanih generacija dece.
Merenja su obavljena u okviru sistematskih pregleda u Dečjem dispanzeru.
Dobijeni antropometrijski podaci kao i BMI svrstani su po percentilima za odgovarajući uzrast i pol.
Značajnost uočenih razlika proverena je Studentovim t-testom.

Kimm i kolege su u studiji kojom je obuhvaćeno 2379 devojčica uzrasta 9-10 godina našli prevalencu gojaznih devojčica 8% kod bele rase i 18% kod crne rase, dok se prevalenca devojčica u riziku da postanu gojazne iznosi 31% kod bele i 22% kod crne rase.
Pediatrics, 2002. godine.
 

Učestalost gojazne dece i adolescenata u poslednje dve decenije udvostručena je u SAD
Najnovija istraživanja govore o učestalosti gojaznosti od 15,3%(u uzrastu 6.-11. godine) i 15,5% (u uzrastu12.-19. godine). Povećana je učestalost gojazne dece mlađe od 5 godina.
Pediatrics, 2003. godine

• Prevalenca gojaznosti kod dece i omladine uzrasta do 18 godina u našoj zemlji je 7-12% sa najvećom učestalošću u pubertetu (12-17%).
• U Engleskoj je gojazno 11 % dece uzrasta od 6 godina i 17% dece uzrasta od 15 godina.
• U Rusiji je gojazno 15% dece (6-18 godine)
• a u Kini 6,5%.

Uzroci porasta gojaznosti u savremenom svetu

• Sekularni trend porasta telesne mase
• Uslovi života
  - češća u nižim socioekonomskim slojevima u razvijenim zemljama
• Genetski činioci?
  - oba roditelja gojazna (gojazno 80% dece)
  - jedan roditelj gojazan (gojazno 50% dece)

• Korekcija načina ishrane i povećanje fizičke aktivnosti, a ne dostizanje “idealne“ telesne mase
• Redukcija telesne mase
  - kod devojaka koje su završile rastenje
  - postojanje sekundarnih komplikacija
• Održavanje telesne mase
  - kod devojaka koje još rastu
  - kod svih dečaka u periodu brzog rastenja
   

• Ishrana:
  - metodične, postepene i dugoročne izmene u ishrani, a ne ponavljanje kratkoročne „stroge dijete“
  - uravnotežena hipokalorijska ishrana
• Fizička aktivnost
• Psihološka potpora

• Uočene su statistički značajne razlike u TM oba pola. TM je veća kod generacije dece rođene 1996. godine.
• Zapažena je značajna razlika u TM samo u dece muškog pola. TM je veća kod generacije dece rođene 1985. i 1996. godine.
• Razlika u TV postoji u oba pola. Deca rođena 1996. godine viša su od dece rođene 1967. i 1985. godine.
• Gojaznost i povećana sklonost ka gojaznosti učestalija je u generaciji dece rođene 1985. i 1996. godine.
   

1. Prevalenca gojaznosti u pedijatriji je povećana, jasno je povezana sa određenim oboljenjima i brzo se povećava
2. Prevencija gojaznosti je kritično određena posledicama po zdravlje u odraslom dobu
3. Prepoznavanje genetskih, faktora sredine ili kombinacije faktora rizika za gojaznost kod dece
4. Rano prepoznavanje pojave gojaznosti na osnovu procene BMI
5. Edukacija porodice da prepozna važnost fizičke aktivnosti i pravilne ishrane za zdravlje njihove dece
6. Prepoznavanje značaja promena u količini unete hrane
7. Promocija redovne fizičke aktivnosti od strane porodice, škole i medija.
8. Optimalna prevencija je kombinacija dijete i fizičke aktivnosti

• a. Identifikacija porodica sa rizikom na osnovu porodične anamneze ,porođajne težine deteta ili socioekonomskih činilaca
• b. Određivanje indeksa telesne mase (BMI) jednom godišnje za svu decu i adolescente
• c. Podrška i promocija dojenja.
• d. Edukacija roditelja da promovišu zdrav način ishrane.
• f. Ograničavanje gledanja televizije i video igara na 2 h dnevno
• g. Prepoznavanje i praćenje oboljenja koja su udružena sa gojaznošću.