Jugoslovenska studija prekursora ateroskleroze školske dece
JUSAD - u Zaječaru

B. Jelenković¹, O. Stanojlović2, Lj. Janačković¹, J. Petković¹, S. Nedeljković³,
D. Dimitrijević⁴, M. Vukotić⁴, V. Jovanović⁵, B. Vasić<sup>1

1</sup> Dečji dispanzer Z. C. Zaječar
² Služba opšte medicine Z. C. Zaječar
³ Medicinski fakultet Beograd
⁴ Univerzitetska Dečja klinika Beograd
⁵ Laboratorija Z. C. Zaječar

UVOD

Ateroskloroza je najčešće oštećenje arterija obeleženo lokalnim zadebljanjem intime koje se sastoji od umnoženih i izmenjenih glatkih mišićnih ćelija, makrofaga, lipida iz serumskih lipoproteina nakupljenih u ćelijama i izvan njih i umnoženog veziva ( kolagen, elastin, mukopolisaharidi).(1)
Faktori rizika koji utiču na ranu pojavu ( pre 55. godine) koronarne bolesti srca su: porodično opterećenje ranim kardio-vaskularnim oboljenjima ( koronarna bolest srca), cerebro-vaskularni insult i/ili okluzivna periferna vaskularna bolest, pušenje cigareta, povišen arterijski krvni pritisak, nizak HDL-holesterol ( manji od 35 mg/dl), gojaznost, dijabetes melitus i smanjena fizička aktivnost.(2)
Podaci iz vitalne statistike ukazuju na dramatično povećanje stopa mortaliteta od kardio-vaskularnih oboljenja.(3)
PUŠENjE CIGARETA. Skoro 30 % svih smrti čiji je uzrok KVB u Americi povezano je sa pušenjem cigareta, i taj rizik je strogo povezan sa brojem cigareta. Pušenje takođe udvostručuje rizik za ishemijski šlog, i povećava rizik za okluzivne bolesti, karcinom, hronične bolesti pluća i mnoge druge hronične bolesti(4)
HIPERHOLESTRELEMIJA. Povećan rizik za nastanak KVB udružen je sa povišenim nivoom holesterola u serumu, što je posebno izraženo kod osoba srednjih godina. Povećani rizik za nastanak KVB, oko 50. godine života koreliše sa povišenim nivoom holesterola u serumu.(5)
Epidemiološke studije pokazuju povezanost između nivoa holesterola kod dece odraslih,kao i hiperlipidemije u dečjem uzrastu i ranog oboljevanja od KVB roditenja. (6)
Preporučeni skrining nacionalnih oraganizacija u americi (The National Heart, Lung, and Blood Institute’s National Cholesterol Education Program Expert Panel on Blood Cholesterol Levels in Children and Adolescents (NHLBI), the American Academy of Pediatrics (AAP), and the American Medical Association (AMA) )za rano otkrivanje hiperholesterolemije kod dece uzrasta preko dve godine života sa: (1) hiperholestrolemijom roditelja većom od 240 mg/dL; (2) roditeljima, dedama i babama koji imaju aterosklerozu koronarnih krvnih sudova dijagnostikovanu na koronarografiji pre 55 godine života; (3) roditeljima, dedama i babama koji imaju pre 55 godine života dijagnostikovan infarkt miokarda, anginu pektoris, vaskularnu bolest periferije, cerebrovaskualrnu bolest i/ili su rano umrli ili (4) pojavu faktora rizika u detinjstvu kao što su: gojaznost, ekces unosa koncentrovanih šećera i zasićenih masti i holesterola, pušenje(7).

HIPERTENZIJA. Prosečan krvni pritisak i nivo VLDL korelišu sa nastankom fibroznih naslaga na krvnim sudovima, što sugeriše da se sa prevencijom KVB započne u dečjem uzrastu.(8). Esencijalna hipertenzija je čest uzrok morbiditeta i mortaliteta od KVB. (9)

UDRUŽENO DELOVANjE FAKTORA RIZIKA NA NASTANAK KVO.
U Framingham Heart Study potvrđena je udruženost izlaganja faktorima rizika za nastanak KVB (hiperholesterolemija, povišen krvni pritisak i pušenje cigareta) i povećane prevalencije stenoze karotidnih arterija.(10), te uticaj na ove faktore rizika može smanjiti morbiditet od KVB.(11). Merenje nivoa LDL-C i ITM u detinjstvu predviđa aterosklerotične promene u intimi karotide u mladih odraslih.(12)
Aterosklerotične promene na koronarnim krvnim sudovima i abdominalnom segmentu aorte pozitivno su povezane sa ne-HDL koncentracijom, hipertenzijom, smanjenom tolerancijom na glikozu i gojaznošću i negativno sa HDL koncentracijom. Aterosklerotične promene na abdominalnom segmentu aorte pozitivno su povezane sa pušenjem cigareta. Ovakva zapažanja pomažu u dugoročnoj prevenciji ateroskleroze i njenih posledica kontrolom faktora rizika za KVB odraslih koja počinje u detinjstvu i mlađem odraslom dobu.(13)

GOJAZNOST RODITELjA.
Više od 50% odraslih amerikanaca i engleza je gojazno i ima povećan rizik za hipertenziju, dislipidemiju, tip 2 dijabetesa, koronarnu bolest, šlog i druge ishemične bolesti. (14) Centralni raspored masnog tkiva udružen je sa povećanim rizikom za KVO, (npr hipertenzija) (15)
PREVENTIVNE MERE. U uzrastu dece od 2-9 godine života, preventivnim posetama pedijatri treba da pratite način ishrane, rast i razvoj, način života, fizičku aktivnost i porodično opterećenje faktorima rizika za KVO (16)

Zaječar je geografski centar Timočke krajine i nalazi se na raskrsnici dva važna privredna i turistička pravca, Paraćin-Vidin i Niš-Negotin-Rumunija.
Opština Zaječar poseduje čitav niz turističkih lokaliteta od kojih je najznačajniji lokalitet iz antičkog perioda Feliks Romulijane i Gamzigradska banja u kojoj se nalazi rehabilitacioni centar.
Opština ima površinu 1069 km², 65.969 stanovnika prosečne starosti 43,5 god. a od ukupnog broja 565 je novorođenčadi, 4 061, su predškolska deca, 5131 su osnovci, dok srednjoškolaca ima 2988. Godišnje umire 1070 stanovnika, od toga 4 odojčadi.
Po jedinstvenoj metodologiji JUSAD studije pregledana je kohorta učenika u Zaječaru.
CILj STUDIJE je da se utvrde prekursori ateroskleroze u školske dece kao i njihovo zdravstveno stanje.

METODOLOGIJA: Za sve učenike vršena su merenja: demografsko stanje, epidemiološka anketa, stanje dece na porođaju, klinički pregled, antropometrija, EKG nalaz, biohemijski nalaz, genetički markeri i način porodične ishrane.

REZULTATI STUDIJE

Populacija Zaječara izabrana za potrebe JUSAD studije sastojala se:

• 1998 godine od 452 učenika trećeg razreda osmogodišnje škole od kojih je bilo 204 dečaka i 248 devojčica, uzrasta 10 godina.
• 2003 godine od 370 učenika osmog razreda osmogodišnje škole od kojih je bilo 168 dečaka i 202 devojčice, uzrasta 15 godina. Iz ove populacije njih 322 je bilo u studiji i 1998 godine i to 146 dečaka i 176 devojčica.

OSNOVNI UPITNIK
Prosečna starost roditelja: oca iznosi 37±5 godina, a majki 34±5 godina.
Bračno stanje (graf. 1) anketiranih roditelja je najčešće prvi brak, kako očeva (87.4%) tako i majki (85.6%)
Obrazovanje roditelja (graf 2) je najčešće srednja stručna sprema i to kako očeva (62.4%) tako i majki (62.4).
Zanimanje roditelja (graf 3), Očevi su najčešće industrijski radnici (40.8%) , a majke administrativno osoblje (24.9%).
Broj dece roditelja (graf 4) kod ispitnika iznosi: sa jednim detetom 20.8%, sa dva deteta u 70.1%, sa tri deteta 8.2%, sa četiri deteta 0.7% i sa pet deteta 0.2%,.
Broj članova domaćinstva (graf 5). Porodice ispitanika su najčešće četvoročlane
(54.2%).
Imovinsko stanje (graf 6) je srednje, kod 93.4% roditelja., siromašno kod 5.1% roditelja i bogato kod 1.5% roditelja.
Anketirani učenici žive: sa oba roditelja (90.4%), sa majkom (6.5%), sa ocem (2.0%) i sa rođacima (1.1%).
 

Graf 3. Zanimanje roditelja

Graf 5. Broj članova domaćinstva

Graf 4. Broj dece u porodici

Graf 6. Imovinsko stanje roditelja

ZDRAVSTVENO STANjE RODITELjA - OCA (2003. godina)
Urođenu srčanu manu ima 3/325 (0.92%), stečenu srčanu manu ima 1 (0.31%) ispitanik i to 1 aortnu manu, srčani infarkt je imalo 2 (0.84%) ispitanika i to anginu pektoris. Arterijsku hipertenziju ima 30 (9.23%) ispitanika i to svi esencijalnu hipertenziju. Niko nije imao šlog. Dijabetes melitus ima 10 (3.08%) ispitanika i to: 4 insulin zavisni i 6 insulin nezavisni. Operacio facta ima 2, hepatitis B 1, bronchitis chronica 1, epilepsiju 1.

ZDRAVSTVENO STANjE RODITELjA - MAJKE (1998. godina)
Urođenu srčanu manu ima 2/442 (0.45%) ispitanika, stečenu srčanu manu, srčani infarkt, arterijsku hipertenziju i šlog nije imao niko. Operacio facta ima 1.

ZDRAVSTVENO STANjE RODITELjA - MAJKE (2003. godina)
Od 325 ispitanika, urođenu srčanu manu ima 3 (0.92%), stečenu srčanu manu ima 1 (0.31%) i to mitralnu manu, srčani infarkt ima 1 (0.31%) ispitanik i to akutni infarkt miokarda. Arterijsku hipertenziju ima 25 (7.69%) ispitanika i svi esencijalnu hipertenziju. Dijabetes melitus nema niko. Operacio facta ima 3, Bronhitis 1, Zloćudni tumor 1.

Mortalitet deda i baba ispitanika: 147 deda (32,5 %) i 72 baba (15,9 %) .
Najčešći uzrok smrti deda su srčana oboljenja u 25,8%, nepoznati uzroci 23,8%, šlog 8%, razne vrste neoplazmi 19%, a među njima najčešće karcinom pluća i grla 9%
Najčešći uzrok smrti baba su srčana oboljenja u 19,4%, nepoznati uzroci 15,3% šlog 6,9 %, razne vrste neoplazmi 20,3%, a među njima najčešće karcinom dojke i genitalnih organa.

USPEH U ŠKOLI
Najveći broj učenika u trećem razredu ima odličan uspeh, dok je osmom razredu broj odlične i dece sa vrlo dobrim uspehom približno isti ( tabela 1).

Tabela: 1. Uspeh u školi anketiranih učenika iz Studije JUSAD

Takmičarski duh povremeno je prisutan u 33,4% dece, stalno u 18,1%, a nikad u više od 36% (tabela 2).

Tabela: 2. Takmičarski duh, uporno radi, traži mnogo od sebe, anketirana deca iz Studije

Reakcija na stres je umerena, povremeno se uzbudi 63,7% učenika trećeg razreda i 45% u osmom razredu (tabela 3).

Tabela: 3. Reakcija na stres anketiranih učenika iz Studije JUSAD

Oslobođeni od fizičkog vaspitanja u trećem razredu su 10 učenika, tri dečaka i 7 devojčica.

Broj sati provedenih u učenju iznosi između 2 i 5 sati (tabela 4).

Tabela: 4. Broj sati koje anketirani učenici iz Studije JUSAD (1998. i 2003. godine) provode u učenju

Broj sati provedenih u gledanju televizije u trećem razredu je najčešće do 2 sata, dok u osmom razredu 59% dece gleda televiziju više od 2 sata ( tabela 5).

Tabela: 5. Broj sati koje anketirani učenici iz Studije JUSAD (1998. i 2003. godine) provode u gledanju televizije

Broj sati koje deca provode u sportskim aktivnostima smanjuje se u osmom razredu u odnosu na treći razred (tabela 6).

Tabela: 6. Broj sati koje anketirani učenici iz Studije JUSAD (1998. i 2003. godine) provode u sportskim aktivnostima

KLINIČKI PREGLED
Majke (n=442) anketiranih učenika iz Zaječara imale su normalnu trudnoću u 90.3%, dok je sa nenormalnim stanjima bilo 9.7%. i to: 6 majki sa arterijskom hipertenzijom, 9 majki sa ostalim problemima i 26 majki je održavalo trudnoću dok je za 2 majke nepoznat uzrok (graf. 7).
Za vreme trudnoće pušilo je duvan 30.0% majki.
Normalan porođaj (n=443) je imalo 84.6% majki (graf 8).
Telesna težina novorođenčeta (n=504) je bila u proseku 3334±521 grama, a kreće se od 1315 gr. do 4750 gr.
Dužina deteta na rođenju (n=492) je bila 52±2 cm, a kreće se od 39 do 59 cm.
Apgar skor na rođenju se kreće od 3 do 10 (graf. 11)
Uhranjenost odojčadi je: normalno uhranjeni 78.1%, pothranjenih je bilo 5.0%, gojaznih 16.9% (graf 9).
Psihički razvoj odojčeta bio je 99.1% normalan i 0.9% usporen (graf10).
Genitalni razvoj kod dečka bio je najčešće: I stepena (72.0%) u 10 godini, a V stepena (73.2%) u 15 godini (graf.12)
Razvoj dojki kod devojčice bio je najčešće: I stepena (62.7%) u 10 godini, a V stepena (83.2%) u 15 godini (graf.13)
Razvoj pubične maljavosti kod oba pola bio je najčešće I stepena (67.2%) u 10 godini, a V stepena (79.0%) u 15 godini (graf.14)
 

Graf. 9 Uhranjenost odojčadi

Graf. 11 APGAR skor na rođenju

Graf. 13 Razvoj dojki kod devojčica Graf.




Graf. 15 Godina pojave menzesa u devojčica (n=192)


 Menarha se kod anketiranih devojčica najranije javila u 10 godini.

Graf. 10 Psihički razvoj odojčeta

Graf. 12 Genitalni razvoj kod dečaka

14 Razvoj pubične maljavosti kod oba pola

Bilo je 151 hospitalizacija.

• sistolni krvni pritisak-askulatorno kreće u intervalu od 88 mmHg do 110 mmHg u 10 godini, odnosno od 106 mmHg do 128 mmHg u 15 godini i da su ta povećanja statistički visoko značajna (p<0.001)
• dijastolni krvni pritisak-gubljenje tonova kreće u intervalu od 50 mmHg do 64 mmHg u 10 godini, odnosno od 56 mmHg do 74 mmHg u 15 godini i da su ta povećanja statistički visoko značajna (p<0.001)

Analizirajući percentilnu distribuciju (tabela 8 i graf. 16 i 17) utvrđeno je da:

• 5% ispitanika uzrasta 10 godina ima sistolni krvni pritisak-askulatorno manji od 85 mmHg; 50% ima manji od 100 mmHg, a 5% ima veći od 115 mmHg
• 5% ispitanika uzrasta 15 godina ima sistolni krvni pritisak-askulatorno manji od 100 mmHg; 50% ima manji od 120 mmHg, a 5% ima veći od 140 mmHg
• 5% ispitanika uzrasta 10 godina ima dijastolni krvni pritisak-gubljenje tonova manji od 50 mmHg; 50% ima manji od 55 mmHg, a 5% ima veći od 70 mmHg
• 5% ispitanika uzrasta 15 godina ima dijastolni krvni pritisak-gubljenje tonova manji od 50 mmHg; 50% ima manji od 65 mmHg, a 5% ima veći od 80 mmHg

Tabela: 8. Percentilna distibucija ispitanika prema
sistolnom (S.K.P.) i dijastolnom (D.K.P.) krvnom pritisku u mmHg
kod dece iz Zaječara (Studija JUSAD), kada su imali 10 i 15 godina

ANTROPOMETRIJA

Analizirajući antropometrijske podatke (tabele 9, 10,11 i12)) pregledane dece u Zaječaru, utvrđeno je da se:

1. Telesna težina kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 31.6±6.7 kg, a u 15 godini u intervalu 58.2 ± 11.6 kg.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 30.4±7.1 kg, a u 15 godini u intervalu 53.5 ± 9.3 kg.
2. Telesna visina kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 136.6±7.4 cm, a u 15 godini u intervalu 169.4 ± 8.8 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 135.2±10.1 cm, a u 15 godini u intervalu 162.7 ± 6.4 cm.
3. Indeks telesne mase (ITM) kreće kod 173 dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 16.7±2.5 kg/m² a u 15 godini u intervalu 20.2±3.1 kg/m², a kod 204 devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 16.4±2.9 kg/m², a u 15 godini u intervalu 20.2±3.1 kg/m² Analizirajući percentilnu distribuciju ITM (tabele 10,12 i grafikoni 19 i 20) utvrđeno je da:
   - 5% dečaka uzrasta 10 godina ima ITM manji od 13.6 kg/m²; 50% ima manji od 16.2 kg/m², a 5% ima veći od 21.2 kg/m² a u 15 godini 5% ima ITM manji od 16.1 kg/m²; 50% ima manji od 19.5 kg/m², a 5% ima veći od 26.6 kg/m²
   - 5% devojčica uzrasta 10 godina ima ITM manji od 13.1 kg/m²; 50% ima manji od 15.6 kg/m², a 5% ima veći od 22.8 kg/m² a u 15 godini 5% ima ITM manji od 16.1 kg/m²; 50% ima manji od 19.5 kg/m², a 5% ima veći od 26.9 kg/m²
   - što pokazuje da nema statistički značajnih razlika između dečaka i devojčica u indeksu telesne mase
4. Obim preko trbuha (umbilicus) kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 64.0±7.2 cm, a u 15 godini u intervalu 75.0 ± 9.1 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 63.0±8.0 cm, a u 15 godini u intervalu 72.5 ± 7.7 cm.
5.  Bikristalni promer kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 21.8±1.6 cm, a u 15 godini u intervalu 25.9 ± 1.5 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 21.5±2.1 cm, a u 15 godini u intervalu 27.1±3.3 cm.
6. Obim kukova kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 70.7±6.9 cm, a u 15 godini nije rađen.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 70.8±7.5 cm, a u 15 godini nije rađen.
7. Kožni nabor na ruci kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 11.4±3.8 mm, a u 15 godini u intervalu 10.1± 7.6 mm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 12.6±4.0 mm, a u 15 godini u intervalu 14.0± 5.9 mm.
8. Kožni nabor subskapularno kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 7.1±3.8 mm, a u 15 godini u intervalu 7.6±3.5 mm..
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 8.7±6.0 mm, a u 15 godini u intervalu 9.9±5.2 mm.
9. Obim nadlaktice kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 19.7±2.3 cm, a u 15 godini u intervalu 24.0± 3.1 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 19.8±3.6 cm, a u 15 godini u intervalu 23.3±2.5 cm.

Tabela: 10. Indeks telesne mase u kg/m² -ITM dečaka Zaječara (n=173), kada su imali 10 i 15 godina i
Tabela: 12. Indeks telesne mase u kg/m² -ITM devojčica iz Zaječara (n=204), kada su imale 10 i 15 godina

ELEKTROKARDIOGRAFSKI NALAZ

Analizirajući podatke koji se odnose na:

1. talas P, možemo zaključiti da je kod dece uzrasta 10 godina (n=416) visok P talas nađen kod dva (0.48%), a u uzrastu 15 godina (n=372) kod jednog (0.27%) ispitanika
2. interval PQ(PR) zaključeno je da se kod dece uzrasta 10 godina (n=432) PQ(PR) kreće u intervalu 0.08±0.03 msek. a kod dece uzrasta 15 godina (n=372) u intervalu 0.14±0.03 msek.
3. srčanu frekvenciju zaključeno je da se kod dece uzrasta 10 godina (n=431) srčana frekvencija kreće u intervalu 92±14 udara u minutu a kod dece uzrasta 15 godina (n=372) u intervalu 82±16 udara u minutu.
4. aritmiju, utvrđeno je kod dece:uzrasta 10 godina (n=430), 31 (7.2%) sinusnih aritmija, a u 15 godini (n=361),
   98 (27.2%) sinusnih aritmija
5. električnu osovinu, utvrđeno je kod dece:
   - uzrasta 10 godina (n=431), da svi imaju normalnu.
   - uzrasta 15 godina (n=372), da 288 (77.4%) ispitanika ima normalnu, 77 (20.7%) ima desnu, a 7 (1.9%) levu.
6. Q zubac, možemo zaključiti da 1 (0.26%) ispitanik uzrasta 10 godina i 1 (0.37%) ispitanik uzrasta15 godina imaju Q zubac širine veće od 40 msek.
7. širinu QRS kompleksa, utvrđeno je kod dece:
   - uzrasta 10 godina (n=431), da je QRS manji od 80 msek kod 421 (97.7%), QRS između 80 i 100 msek. kod 6 (1.4%) ispitanika, a QRS 100 i više msek. kod 4 (0.9%) isoitanika.
   - uzrasta 15 godini (n=372), da je QRS manji od 80 msek kod 229 (61.6%), QRS između 80 i 100 msek. kod 142 (38.2%) ispitanika, a QRS 100 i više msek. kod 1 (0.3%) ispitanika.
8. dužina QT intervala, utvrđeno je da se kod dece:uzrasta 10 godina (n=431), QT kreće u intervalu 0.20±0.02 msek. a kod dece uzrasta 15 godina (n=374) u intervalu 0.34±0.05 msek.
9. promena intervala ST, utvrđeno je da niko od dece kako uzrasta 10 godina (n=433), tako i dece uzrasta 15 godina (n=357) nije imao promene intervala ST.
10. hipertrofiju desne komore, utvrđeno je da samo 1 ispitanik uzrasta 10 godina (n=433) ima hipertrofiju desne komore dok niko od ispitanika uzrasta 15 godina (n=356) nije imalo hipertrofiju desne komore.
11. hipertrofiju leve komore, utvrđeno je da niko od dece uzrasta 10 godina (n=433) nije imao hipertrofiju leve komore, a kod dece uzrasta 15 godina (n=357) njih dvoje (0.5%) je imalo.
12. inkompletnost bloka desne grane, može se zaključiti da 1 (3.4%) dete uzrasta 10 godina (n=433) ima ovu pojavu, dok je ona kod dece uzrasta 15 godina (n=436) dijagnosticirana kod 20 (5.4%) ispitanika.
13. blok desne grane, utvrđeno je da niko od dece kako uzrasta 10 godina (n=433) tako i uzrasta 15 godina (n=357) nije imalo blok desne grane
14. hemi blok leve grane, utvrđeno je da niko od dece kako uzrasta 10 godina (n=433) tako i uzrasta 15 godina (n=357) nije imalo hemi blok leve grane.
15. blok leve grane, nema niko kako kod ispitanika uzrasta 10 godina, (n=433) , tako i kod ispitanika uzrasta 15 godina (n=357)
16. AV blok I stepena, nema niko od ispitanika uzrasta 10 godina, (n=433), a samo 1 (0.28%) uzrasta 15 godina (n=357) je ima PR od 240-280 msek.
17. AV blok II stepena, nema niko od ispitanika uzrasta 15 godina, (n=433), tako i kod ispitanika uzrasta 15 godina (n=357)
18. Talas T, možemo zaključiti da svi ispitanici uzrasta 10 godina, (n=432) imaju normalan T talas, a od ispitanika uzrasta 15 godina (n=357) njih: 8 (2.2%) ima negativan T talas do 2 mm. i 2 (0.6%) ima negativan T talas 2 mm. i više.

Graf 21 EKG dijagnoze kod dece iz Zaječara kada su imale 10 i 15 godina





BIOHEMIJSKI NALAZI

Na osnovu biohemijskog nalaza (tabele 15,16 i 17) kod anketirane dece Zaječara, utvrđeno je da se:

1. Ukupan holesterol mmol/l, kreće:
   - u 10 godini kod: 172 dečaka u intervalu 3.86±0.89 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 3.99±1.08 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 3.93±1.00 mmol/l
   - u 15 godini kod: 171 dečaka u intervalu 4.52±0.81 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 4.84±0.90 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 4.69±0.88 mmol/l
2. Trigliceridi mmol/l kreću
   - u 10 godini kod: 172 dečaka u intervalu 0.76±0.44 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 0.79±0.45 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 0.77±0.45 mmol/l
   - u 15 godini kod: 171 dečaka u intervalu 0.94±0.43 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 0.96±0.36 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 0.95±0.39 mmol/l
3. HDL holesterol mmol/l kreće:
   - u 10 godini kod: 171 dečaka u intervalu 1.42±0.44 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 1.37±0.40 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 1.39±0.42 mmol/l
   - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 0.96±0.20 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 0.99±0.19 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 0.975±0.20 mmol/l
4. LDL holesterol mmol/l kreće
   - u 10 godini kod: 172 dečaka u intervalu 3.37±0.80 mmol/l.; 197 devojčica u intervalu 3.46±0.88 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 3.42±0.85 mmol/l
   - u 15 godini kod: 169 dečaka u intervalu 3.16±0.77 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 3.41±0.85 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 3.29±0.82 mmol/l
5. Apolipoprotein Al gr/l
   - u 10 godini kod: 40 dečaka u intervalu 1.48±0.15 gr/l.; 47 devojčica u intervalu 1.57±0.26 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 1.53±0.22 gr/l
   - u 15 godini kod: 22 dečaka u intervalu 1.31±0.13 gr/l.; 17 devojčica u intervalu 1.42±0.24 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 1.36±0.19 gr/l
6. Apolipoprotein A2 gr/l
   - u 10 godini kod: 40 dečaka u intervalu 0.39±0.05 gr/l.; 47 devojčica u intervalu 0.40±0.08 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 0.39±0.07 gr/l
   - u 15 godini nije rađen.
7. Apolipoprotein B gr/L
   - u 10 godini kod: 40 dečaka u intervalu 0.73±0.14 gr/l.; 47 devojčice u intervalu 0.74±0.14 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 0.74±0.14 gr/l
   - u 15 godini kod: 22 dečaka u intervalu 0.62±0.14 gr/l.; 17 devojčica u intervalu 0.75±0.14 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 0.68±0.15 gr/l
8. Fibrinogen gr/l
   - u 10 godini kod: 163 dečaka u intervalu 2.48±0.72 gr/l.; 194 devojčica u intervalu 2.56±0.78 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 2.52±0.75 gr/l
   - u 15 godini 170 dečaka u intervalu 2.58±0.92 mmol/l.; 196 devojčica u intervalu 2.75±0.91 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 2.67±0.92 mmol/l.
9. Glikemija mmol/l
   - u 10 godini kod: 142 dečaka u intervalu 4.27±0.78 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 4.09±0.80 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 4.17±0.79 mmol/l
   - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 4.63±0.84 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 4.50±0.68 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 4.56±0.76 mmol/l
10. Hemoglobin gr/l
    - u 10 godini kod: 171 dečaka u intervalu 126±8.50 gr/l.; 199 devojčica u intervalu 126±8.76 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 126±8.63 gr/l
    - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 136±10.32 gr/l.; 197 devojčica u intervalu 129±9.01 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 132±10.28 gr/l.
11. Leukociti x109/l
    - u 10 godini kod: 171 dečaka u intervalu 6.48±1.71 x109/l; 198 devojčica u intervalu 6.27±1.68 x109/l.; ukupne populacije u intervalu 6.37±1.69 x109/l
    - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 6.18±1.65 x109/l; 196 devojčica u intervalu 6.52±1.97 x109/l.; ukupne populacije u intervalu 6.36±1.84 x109/l.

Tabela: 15. Biohemijski nalaz kod dečaka iz Zaječara (studija JUSAD) kada su imali 10 i 15 godina i
Tabela: 16. Biohemijski nalaz kod devojčica iz Zaječara (studija JUSAD) kada su imali 10 i 15 godina

Tabela: 17. Biohemijski nalaz kod dece iz Zaječara (studija JUSAD) kada su imali 10 i 15 godina

DISKUSIJA

Ateroskleroza i njene komplikacije su najčešći uzrok smrti na osnovu podataka Svetske zdravstvene organizacije, naročito u zemljama razvijene tržišne ekonomije, takođe i u zemljama u razvoju. Smatra se da prekursori ateroskleroze postoje još u trudnoći, a takođe i u dečjem uzrastu.
JUSAD studija je koncipirana kao kohortna, prospektivna, međunarodna studija sa preko 6886 ispitanika. Zaječar je uključen u JUSAD studiju 1998 godine, sa ukupno 452 ispitanika, 204 dečaka i 248 devojčica, uzrasta na početku studije 10 godina. Obuhvaćene su 5 gradske škole. Nije bilo potrebe za kontrolnom grupom, pošto su pregledani svi učenici trećeg razreda, sa ukupnim odazivom od 95 %.

NATALITET I BRAČNO STANjE RODITELjA
U zaječarskoj kohorti je natalitet relativno nizak (2,03%) što je karakteristično za celu istočnu Srbiju. Preko 10% dece živi u razvedenim porodicama. U najvećem broju slučajeva porodica je četvoročlana, što takođe govori o niskom natalitetu.

SOCIJALNO-EKONOMSKI STATUS.
Što se tiče socijalno-ekonomskog stanja većina roditelja su industrijski radnici i administrativno osoblje, sa srednjim imovinskim stanjem u preko 94 %.

TRUDOĆA I NOVOROĐENČAD
Zabrinjavajuće je da je veliki broj majki pušača u trudnoći, što može da ima uticaj na kvalitet života dece i budući rizik od kardiovaskularnih bolesti. Zabrinjava i broj nedonoščadi, a takođe i nizak Apgar skor novorođenčadi, kao i povećan broj nenormalnih porođaja. Telesna težina i dužina na rođenju bile su u granicama proseka cele studije. - Diković Jasmina,Ljubica Milošević i Bojana Cokić retrospektivno su obradili podatke za novorođenu decu za period 2000-2002 godine. U tom periodu bilo je 2092 porođaja, od kojih je 502 (23,99%) završeno carskim rezom. Procena vitalnosti prema Apgar skoru od 0-10 vršio je pedijatar-neonatolog. U tom periodu rođeno je 1971(93,94%) novorođenče sa Apgar-skorom od 6-10, dok je 127 (6,05%)novorođenčadi imalo Apgar-skor 5 i manje(1)

FAKTORI RIZIKA ATEROSKLEROZE KOD RODITELjA
Kod roditelja postoji visoka prevalencija hipertenzije, pušenja, gojaznosti, a prisutan je i alkoholizam kod očeva.

SMTRNOST DEDA I BABA
Zdravstveno stanje roditelja i smrtnost deda i baba pokazuje da su kardiovaskularna oboljenja najčešći uzroci smrtnosti. Kao i u drugim kohortama smrtnost dede po ocu je najveća.

REAKTIVNOST DECE NA STRES ;UČENjE I FIZIČKA AKTIVNOST
Uspeh u školi se je zadovoljavajući, dok je takmičarski duh prisutan povremeno, kao i reakcija na stres. Ne zadovoljava vreme provedeno u fizičkim aktivnostima, a naročito je zabrinjavajuća dužina gledanja televizije ( duže od dva sata). Značaj fizičke aktivnosti za primarnu prevenciju KVB razmatra se u novijim studijama. Generalno govoreći nivo fizičke aktivnosti smanjuje se u adolescenciji. Prevalenca tipa 2 dijabetes melitusa se sa druge strane povećava poslednjih nekoliko dekada. Gojaznost u detinjstvu povećava rizik za gojaznost u odrasloj dobi, povećavajući i drug faktore rizika za KVB, kalcifikaciju koronarnih arterija. Prospektivne kohortne studije treba da jasni prikažu značaj fizičke aktivnosti na zdravlje(1).
Redukcija vremena provedenog u gledanju televizije, video kaseta i video igara može da pomogne u prevenciji gojaznosti dece i mladih. U studiji Thomas N. Robinson praćene su promene u antropometrijskim parametrima dece prosečnog uzrasta 8,9 godina nakon edukacije o značaju smanjenja vremena provedenog u gledanju televizije, videokaseta i videoigara.(1)
Upoređujući kontrolnu grupu, deca u grupi u kojoj je urađena intervencija imaju statistički značajno relativno smanjenje u ITM, podkožnom naboru na tricepsu, obimu kukova i odnosu kuk/struk, ali nije bilo značajne promene u načinu ishrane, promeni stepena fizičke aktivnosti i poboljšanju kardiorespiratorne forme.(2).Stepen fizičke aktivnosti kod dece veći je u porodicama sa većim brojem dece i u onim porodicama gde je stepen obrazovanja majke manji.(3) Strategija zdravlja treba da obuhvati prevenciju povećanog kalorijskog unosa, smanjenje vvremena provedenog u gledanju TV,video igrama i za kompjuterom, kao i povećanje fizičke aktivnosti (4;5).

GENITALNI RAZVOJ DECE
Genitalni razvoj kod dečaka u drugom stadijumu prisutan je kod 27,5% dečaka u desetoj godini, kompletiran kod 73,2% u petnaestoj godini, što se poklapa sa podacima iz literature o kasnijem početku puberteta kod dečaka u odnosu na devojčice.
Razvoj dojki kod devojčica je u drugom stadijumu po Tanneru u 36,9% u desetoj godini, dok je kompletiran u petnaestoj godini. Menarhu najveći broj devojčica dobije u 12.-13 godini, dok manje od 1% devojčica u 15. godini nema menarhu što je slično podacima iz literature koji govore da je vreme dobijanja prve menstruacije zavisno od niza činilaca-genetskih, sociooekonomskih kao i stanja uhranjenosti.
Slična je progresija stadijuma puberetskog razvoja devojčica u provinciji Abruzo ( Italija): u uzrastu od 7 godina u 6.1% devojčica imaju drugi stadijum razvoja dojki i pubične kosmatosti , prosečan uzrast za obe karakteristike je 9,96 godina (Tanner stadijum 2), dok je treći stadijum jedne ili obe karakteristike prisutan u 8.5% u 10 godini. Prelazak u treći stadijum razvoja dojki dešava se u 12,36 godina, a pubična kosmatost u 12,10 godina. Prosečan uzrast dobijanja menarhe je 12,55 godina(1).
Podaci iz velike studije (NHANES III 1988-1994 godine) govore o prosečnom uzrastu u kome se javljaju pojedini stadijumi puberteskog razvoja: to su 9.9, 12.2, 13.6, i 15.8 godina za genitalni razvoj (od 2-5, stadijuma), i 11.9, 12.6, 13.6, i 15.7 godina za razvoj pubične kosmatosti (od 2-5, stadijuma)(2).

ANTROPOMETRIJA
Školska deca su doživela značajan razvoj između 10. i 15. godine, sa velikim skokom telesne težine i do 30 kg, telesne visine do 30 cm, dok je ITM porastao nešto više kod devojčica nego kod dečaka. Dečaci imaju intenzivniji razvoj sa većom TT i TV, dok devojčice pokazuju veću sklonost ka nagomilavanju telesne mase, sa većim ITM i potkožnim naborom. Devojčice takođe imaju i veće povećanje bikristalnog promera i obima kukova u odnosu na dečake. Antropometrijski parametri slični su onim iz literature (1,2 i 3)

Podkožni nabor. Raspored masnog tkiva je poznat faktor rizika za KVB u odraslom dobu. Manje se zna o povezanosti androidnog rasporeda masnog tkiva (pretežno na trupu) i faktora (kao što je povišen krvni pritisak ) za KVB kod dece. Qing He i saradnici ispitivali su povezanost ove dve pojave kod 920 zdrave dece uzrasta 5 do 18 godina. Postoji pozitivna povezanost između ove dve varijable (krvni pritisak i centralno raspoređenog masnog tkiva) samo kod dečaka.(1,2)
U velikoj nacionalnoj studiji engleske i škotske dece uzrasta 4.5 i 11.99 godina, kod ispitanika je došlo do povećanja težine, visine, podkožnog nabora na tricepsu i težine prema visini. Jedna trećina tih povećanja povezana je sa povećanim ITM roditelja i smanjenjem broja članova porodice. Ovaj trend povećanja težine prema visini i procenta masnog tkiva može imati negativan efekat na KVB, te sa prevencijom treba započeti u najranijem uzrastu.(3), dok u studiji 361 dečaka u Estoniji kožni nabor se ne menja znatno u pubertetu (4;5)
Kod odraslih osoba poznat je negativan efekat na zdravlje rasporeda podkožnog masnog tkiva, dok je kod dece taj efekat manje proučavan. U studiji David S Freedman-a i saradnika na uzorku 2996 dece uzrasta 5–17 godina ispitivana je povezanost obima struk/kuk i podkožnog nabora( subskapularno i na tricepsu) sa nivoom lipida i insulina. Centralni ili abdominalni raspored podkožnog masnog tkiva povezan je sa nepovoljnom koncentracijom triglicerida, LDL i HDL holesterola, kao i insulina, i ta udruženost je nezavisna od rase, pola, uzrasta, telesne težine i visine. Deca čiji je obim struka na 90. percentilu imaju veći nivo LDL holesterola, triglicerida, insulina, a manji nivo HDL holesterola. u odnosu na decu sa obimom struka na 10. percentilu. Ta razlika je nezavisna od telesne težine i visine i govori o važnosti dobijenih informacija o rasporedu masti na osnovu merenja obima struka. Ova jednostavna procedura meže pomoći u otkrivanju dece sa nepovoljnom koncentracijom lipida i insulina.(6) Deca sa obimom struka većim od 90. percentila imaju više faktora rizika za nastanak KVB od dece sa obimom struka manjim ili jednakim sa 90. percentilom.(7)

KLINIČKA PATOLOGIJA
U kliničkom statusu dominiraju oboljenja kao što su grip, zapaljenje krajnika, bronhitis, operacija krajnika, ali i srazmerno povećan broj zapaljenja pluća. Možemo biti zadovoljni što je izvršena eradikacija reumatske groznice.

ARTERIJSKI PRITISAK
Što se tiče arterijskog sistolnog krvnog pritiska postoji značajno povećanje u 15. u odnosu na 10. godinu. Sistolni pritisak preko 95 percentila u 15. godini ima oko 5% dece na nivou 140 mmHg, što se može smatrati zabrinjavajućim. Dijastolni krvni pritisak takođe je značajno povećan u 15. godini u odnosu na 10. i iznosio je 80 mmHg. Merenja posle 5 minuta su pokazala niže vrednosti u odnosu na prva merenja, što se može i očekivati, a što ukazuje na to da za korektno merenje pritiska treba odvojiti više vremena i da su potrebna bar dva merenja.
Palpatorno merenje sistolnog krvnog pritiska daje u suštini nešto niže vrednosti nego pri auskultatornom merenju. Za merenje dijastolnog krvog pritiska treba uzeti vrednosti pri gubljenju tonova.
Težina i visina dece su jasno povezane sa vrednostima krvnog pritiska. Prosečana vrednost sistolnog krvnog pritiska (KP) povećava se u periodu adolescencije ( kod dečaka u 15 godini, kod devojčica u 13 godini).U tom periodu telesna težina pokazuje najbolju korelaciju sa KP. Varijacije u vrednosti krvnog pritiska jasno su povezane sa rastom i sazrevanjem, i ti činioci se moraju uzeti u obzir pri tumačenju vrednosti krvnog pritiska dece i adolescenata.(1) U Bogalusa Heart Study koja je obuhvatila 3,524 u Bogaluzi, Luisijana nađena je povezanost ITM sa vrednostima krvnog pritiska, hemoglobina i stepenom dostignutog pubertetskog razvoja.(2) Vrednost krvnog pritika je zavisna varijabla, SKP jasno je povezan sa vrednostima pulsa, težine,podkožnog nabora, uzrasta i visine dece i adolscenata, dok su vrednosti DKP povezan sa uzrastom, pulsom,težinom i podkožnim naborom, a manje povezane sa visinom. U odraslih osoba SKP jasno je povezan sa vrednostima pulsa, težine, podkožnog nabora, rase i godina starosti, DKP je povezan sa težinom, rasom, godinama starosti i podkožnim naborom. Oba, i SKP i DKP značajno su veći kod dece sa hiperholsterolemijom i hipoalfa-lipoproteinemijom. (3) ITM i visina su značajno povezane sa vrednostima sistolnog KP. ITM je važan nezavisni faktor korelacije sa vrednostima sistolnog KP, nezavisno od hronološkog uzrasta i dostignutog stadijuma puberteta. Visina i uzrast nastanka menarhe povezane su sa DKB.(4) Krvni pritisak se povećava u pubertetu, i to povećanje je više izraženo kod dečaka.(5)
Povišen krvni pritisak udružen je sa povećanim rizikom za morbiditet i mortalitet od KVB. Adolescenti sa esencijalnom hipertenzijom imaju veću prevalenciju hipertrofije levog srca, a pojedini razviju kasnije izraženiju hipertrofiju što može predstavljati povećan rizik za morbiditet od KVB u odraslom dobu. Bogalusa Heart Study pokazuje da je prevalencija odraslih osoba sa klinički dijagnostikovanom hipertenzijom veća kod osoba koje su u detinjstvu imale granične vrednosti arterijske tenzije. Osobe koje imaju fibozne plakove u 18. godini života pokazuju tendenciju da imaju veći prosečan sistolni krvni pritisak u odnosu na osobe bez promena na krvnim sudovima. Centralni raspored masnog tkiva udružen je sa povećnjem faktora rizika za KVB uključujući i povišen krvni pritisak.(6)

DEFINICIJA HIPERTENZIJE - ostala je nepromnjena, i zasniva se na upoređivanju dobijene vrednosti sa percentilima krvnog pritiska. Hipertenzija se definiše kao sisitolni i/ili dijastolni krvni pritisak 95 percentila za uzrast, pol i visinu izmeren u 3 ili više odvojenih merenja. Krvni pritisak veći od 90, ali manji od 95 označava se kao prehipertenzija. Definicija hipertenzija u adultnom dobu može se koristiti kod adolescenata, jer 90 percentil za sisitolni krvni pritisak u uzrastu od 12 godina je >120 mm Hg. Adolescenti koji imaju krvni pritisak 120/80 mm Hg (ali <95th percentila) imaju hiperenziju. Na osnovu stadijuma i težine hipertenzije, u zavisnosti visine krvnog pritiska učinjena je podela, radi evaluacije povišenog krvnog pritiska na stadijum 1 i 2 hipertenzije. Stadijum 2 hipertenzije je generalno 12 mm Hg ili više od 95 percentila i predstavlja nivo povišenog krvnog pritiska koji zahteva evaluaciju unutar jedne nedelje, i brže ako pacijent ima simtome (7). Prosečan krvni pritisak se povećao u poslednjih nekoliko godina, i to povećanje može biti povezano sa povećanom prevalencijom gojaznosti dece i adolesceanta.( NHANES III) sprovedena 1988-1994 (n = 3496) i NHANES 1999-2000 (n = 2086)(8) Povišen krvni pritisak je veliki zdravstveni problem, koji se sreće u 25% odraslih amerikanaca. Prevalencija povišenog krvnog pritiska povećava se dramatično sa uzrastom. Pravilno merenje krvnog pritiska je uslov za pravilno postavljanje dijagnoze i lečenje hipertenzije. Više od 100 godina krvni pritisak se meri živinim sfingomanometrom koji se smatra zlatnim standardom u odnosu na druge instrumente za merenje krvnog pritiska.(9) Visina i ITM su jako povezana sa vrednošću krvnog pritiska (10).

EKG NALAZ
Što se tiče EKG nalaza, treba konstatovati, da kod dece postoji očekivano ubrzana srčana frekvencija, oko 90 udara u minuti. Veliki broj dece ima sinusnu aritmiju, ali nije bilo drugih patoloških nalaza. Devojčice imaju veću nadražljivost srca s obzir na nešto veću srčanu frekvenciju, kraći PQ (PR) interval, manju širinu QRS kompleksa i QT intervala. Neretko se kod dece pojavljuje inkompletni blok desne grane, preko 5%.

BIOHEMIJSKI NALAZI
Biohemijski, što se tiče lipidnog profila, u toku 5 godina razvoja ne postoje značajne razlike.
U Bogalusa Heart Study praćen je profil lipoproteina u serumu 3182 dece uzrasta 5-14 godina. Devojčice imaju generalno veći nivo beta i prebeta lipoproteina i niži nivo alfa lipoproteina od dečaka, mada razlika nije izražena u svakom uzrastu. Ovakve promene kod muškog pola mogu delimično objasniti nešto veću učestalost oboljevanja od KVB muškaraca.(1;2) Sa uzrastom dolazi do malih promena u nivou alfa-lipoproteina, nivo prebeta-lipoproteina se povećava, dok se nivo beta-lipoproteina smanjuje u uzrastu između 11-14 godine (1), slični su rezultati i studije Bogalusa Heart Study praćen je profil lipoproteina u serumu 4074 dece, uzrasta 5--17 godina (2) U uzrastu od 3. -11. godine dečaci imaju veći HDL holesterol i ApoA1/ApoB od devojčca.(3) U NHANES-III (Third National Health Nutrition and Examination Survey) koja je urađena na reprezentativnom uzorku dece uzrasta 4–19 godina zapažena je etnička varijcija u nivou lipoproteina a (Lp(a)), kao i da je veći nivo (> 30 mg/dl) kod dece u korelacisa ranom pojavom KVB (angina pektoris) kod roditelja.(4) Nakon uzrasta od 10 godina ukupni holesterol i masne kiseline značajno su veće u obdominalnom segmentu aorte u odnosu na ascedentni i torakalni segment.(5). Svi faktori rizika za KVB se povećavaju kod gojaznih osoba, uključujući i nivo ukupnog i LDL holesterola,snižen nivo HDL holestrola, hipertenzije i dijabetesa.(6) Studije na autopsiji pokazuju da je oblaganje aorte naslagama masti direktno povezano sa nivoom ukupnog i LDL holesterola (7) Kombinacija faktora kao što su sedaterni način života i dijeta sa dosta koncentrovanih šećera kod dece dovodi do poveaćnja faktora rizika za KVB. Uprkos tome skrining na hiperholesterolemiju rezervisan samo je za decu sa porodičnom anamnezom za hiperholesterolemiju, srčana oboljenja ili specifične faktore rizika.(8) Prevalencija dece koja su gojazna povećana je u Brazilu, Kini i Americi, dok se u Rusiji zapaža smanjenje (9) D. Stevanović i V. Jovanović su u toku praćenja lipidnog statusa kod dece iz Zaječara koja su učestvovala u JUSAD studiji našle statistički značajnu razliku za vrednosti ukupnog holesterola, triglicerida i LDL -holesterola, ali ne i za vrednosti HDL -holesterola kod dece uzrasta 10 i 15 godina..(10)

ZAKLjUČAK

U Zaječaru je izvršena epidemiološka anketa kod 452 školske dece iz 5 škola, stare na početku studije 10 godina, i potom praćene 5 godina. U toku pet godina školska deca od 3 do 8 razreda prolaze kroz fazu brzog i psihofizičkog razvoja, oblikovanja karaktera i sopstvenog stila života.
Upadljiv je porast telesne težine, visine, uz srazmerno manji porast BMI. Kod devojčica postoji veća sklonost ka nagomilavanju telesnih masti u odnosu na dečake, koji u fizičkom razvoju postepeno prevazilaze devojčice.
Na osnovu izmerenih parametara moguće je izraditi standarde za školsku decu.
U porodičnoj anamnezi dominiraju kardiovaskularni morbiditet i mortalitet, naročito je upadljivo veća smrtnost deda po ocu i majci.
U odnosu na NHANES kriterijume, ispitivana deca pokazuju komparativno slične vrednosti. Zabrinjavajuće visok procenat dece sa sistolnim pritiskom 140 mmHg, u oblasti preko 95. percentila.
Kliničkom patologijom dominiraju infekcije gornjih disajnih puteva-tonzilitis, faringitis, grip, česte operacije krajnika i relativno česte hospitalizacije.
Preventivnim program treba provoditi individualno, na porodičnom nivou, preko predškolskog sistema i preko pedijatrijske službe u domovima zdravlja, u čemu JUSAD studija može da posluži kao metodološki pristup.

LITERATURA

UVOD

1. Reiner Z. Ateroskleroza, Endokrini sustav, diabetes i bolesti metabolizma; Bakran I, Granić M, Jakšić B. Labar B. Vucelić B.; urednici u Interna medicina ,II knjiga Naprijed, Zagreb 1991. god. str. 1384--1389.
2. Henry C McGill, Jr, C Alex McMahan, Edward E Herderick, Gray T Malcom, Richard E Tracy, Jack P Strong and the Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth (PDAY) Research Group. Origin of atherosclerosis in childhood and adolescence. American Journal of Clinical Nutrition, Vol. 72, No. 5, 1307S-1315s, November 2000.Presented at the symposium Fat Intake During Childhood, held in Houston, June 8–9, 1998.
3. Haert diseasee i stroke statistics- 2004 Update.Available at:htt:// www. americanheart.org/downaloadable/heart/11050481905292005.Accesed 2004
4. Ira S. Ockene, MD; Nancy Houston Miller, RN; ; For the American Heart Association Task Force on Risk Reduction Cigarette Smoking, Cardiovascular Disease, and Stroke A Statement for Healthcare Professionals From the American Heart Association Circulation. 1997;96:3243-3247.)
5. Michael J. Klag, Daniel E. Ford, Lucy A. Mead, Jiang He, Paul K. Whelton, Kung-Yee Liang, and David M. Levine. Serum Cholesterol in Young Men and Subsequent Cardiovascular Disease. NEJM,Volume 328;313-318, february 4; 1994,nomber 5
6. American Heart Association. Cholesterol Statistics. 2000. http://216.185.102.50/
   cholesterol/phys_stats.html
7. American Academy of Pediatrics Policy Statement RE9805. Cholesterol in Childhood. Pediatrics 1998;101:1:141-147.
8. WP Newman, DS Freedman, AW Voors, PD Gard, SR Srinivasan, JL Cresanta, GD Williamson, LS Webber, and GS Berenson Relation of serum lipoprotein levels and systolic blood pressure to early atherosclerosis. The Bogalusa Heart Study. NEJM,Volume 314;138-144, January 16, 1986, nomber 3
9. Hypertension. 1998;31:97.). Longitudinal Correlates of Change in Blood Pressure in Adolescent Girls Stephen R. Daniels; Robert P. McMahon; Eva Obarzanek; Myron A. Waclawiw; Shari L. Similo; Frank M. Biro; George B. Schreiber; Sue Y. S. Kimm; John A. Morrison; Bruce A. Barton
10. Peter W.F. Wilson, M.D., Jeffrey M. Hoeg, M.D., Ralph B. D'Agostino, Ph.D., Halit Silbershatz, Ph.D., Albert M. Belanger, M.A., Harold Poehlmann, M.S., Daniel O'Leary, M.D., and Philip A. Wolf, M.D. Cumulative Effects of High Cholesterol Levels, High Blood Pressure, and Cigarette Smoking on Carotid Stenosis NEJM,Volume 337;516-522 August 21, 1997, nomber 8
11. Henry C. McGill, Jr, MD; C. Alex McMahan, PhD Starting Earlier to Prevent Heart Disease JAMA. 2003;290:2320-2322.
12. Shengxu Li, MD, MPH; Wei Chen, MD, PhD; Sathanur R. Srinivasan, PhD; M. Gene Bond, PhD; Rong Tang, MD, MS; Elaine M. Urbina, MD; Gerald S. Berenson, MD Childhood Cardiovascular Risk Factors and Carotid Vascular Changes in Adulthood The Bogalusa Heart Study JAMA. 2003; 290:2271-2276
13. Henry C McGill, Jr, C Alex McMahan, Edward E Herderick, Gray T Malcom, Richard E Tracy, Jack P Strong and the Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth (PDAY) Research Group. Origin of atherosclerosis in childhood and adolescence. American Journal of Clinical Nutrition, Vol. 72, No. 5, 1307S-1315s, November 2000.Presented at the symposium Fat Intake During Childhood, held in Houston, June 8–9, 1998.
14. What is the optimal weight for cardiovascular health?BMJ 2001;322:631-632 ( 17 March )Editorials
15. Circulation. 2002;105:1093.) © 2002 American Heart Association, Inc. Trunk Fat and Blood Pressure in Children Through Puberty Qing He, MD, PhD; Mary Horlick, MD; Barbara Fedun, RN; Jack Wang, MS; Richard N. Pierson, Jr, MD; Stanley Heshka, PhD; Dympna Gallagher, EdD
16. Lipid screening in children and adolescents. May, 1995. ttp://www.guideline.gov/VIEWS/summary.asp?guideline=001477&summary_type=brief_summary&view=brief_summary&sSearch_string=adolescent+cholesterol

DISKUSIJA

TRUDOĆA I NOVOROĐENČAD

- Diković Jasmina, Ljubica Milošević i Bojana Cokić.Uloga anesteziologa u reanimaciji asfiktičnog novorođenčeta kod carskog reza. TMD 22 zbor. sažetaka

FIZIČKA AKTIVNOST

1. JC Eisenmann Physical activity and cardiovascular disease risk factors in children and adolescents: An overview Can J Cardiol. 2004 Mar 1;20(3):295-301.
2. Thomas N. Robinson, MD, MPH Reducing Children's Television Viewing to Prevent Obesity A Randomized Controlled Trial Thomas N. Robinson, MD, MPH JAMA. 1999;282:1561-1567.
3. P Penny Gordon-Larsen, PhD*, Robert G. McMurray, PhD , and Barry M. Popkin, PhD*, EDIATRICS Vol. 105 No. 6 June 2000, p. e83 Determinants of Adolescent Physical Activity and Inactivity Patterns EDIATRICS Vol. 105 No. 6 June 2000, p. e83 ELECTRONIC ARTICLE:
4. Catherine S. Berkey, ScD*, , Helaine R. H. Rockett, MS, RD*, Alison E. Field, ScD*, Matthew W. Gillman, MD, SM , A. Lindsay Frazier, MD, MSc*, #, Carlos A. Camargo, Jr, MD, DrPH*, ¶, and Graham A. Colditz, MD, DrPH*, § Activity, Dietary Intake, and Weight Changes in a Longitudinal Study of Preadolescent and Adolescent Boys and Girls PEDIATRICS Vol. 105 No. 4 April 2000, p. e56 ELECTRONIC ARTICLE
5. Well-Child Visits in the Video Age: Pediatricians and the American Academy of Pediatrics’ Guidelines for Children's Media Use PEDIATRICS Vol. 114 No. 5 November 2004, pp. 1235-1241
   (doi:10.1542/peds.2003-1121-L)

GENITALNI RAZVOJ DECE

1. Danubio ME, De Simone M, Vecchi F, Amicone E, Altobelli E, Gruppioni G. Age at menarche and age of onset of pubertal characteristics in 6-14-year-old girls from the Province of L'Aquila (Abruzzo, Italy). Am J Hum Biol. 2004 Jul-Aug;16(4):470-8.
2. Karpati AM, Rubin CH, Kieszak SM, Marcus M, Troiano RP. Stature and pubertal stage assessment in American boys: the 1988-1994 Third National Health and Nutrition Examination Survey. J Adolesc Health. 2002 Mar;30(3):205-12.

ANTROPOMETRIJA

1. Growth and Normal Puberty Val Abbassi PEDIATRICS Vol. 108 No. 4 October 2001, p. e65 ELECTRONIC ARTICLE:
2. Anastasios Papadimitriou, MD Sex Differences in the Secular Changes in Pubertal Maturation PEDIATRICS Vol. 108 No. 4 October 2001, p. e65 ELECTRONIC ARTICLE:
3. Apart Sarah E. Anderson, MS*, Gerard E. Dallal, PhD*, and Aviva Must, Relative Weight and Race Influence Average Age at Menarche: Results From Two Nationally Representative Surveys of US Girls Studied 25 Years PEDIATRICS Vol. 111 No. 4 April 2003, pp. 844-850

Podkožni nabor

1. Qing He, MD, PhD; Mary Horlick, MD; Barbara Fedun, RN; Jack Wang, MS; Richard N. Pierson, Jr, MD; Stanley Heshka, PhD; Dympna Gallagher, EdD Trunk Fat and Blood Pressure in Children Through Puberty Circulation. 2002;105:1093.
2. AP Haines, JD Imeson and TW Meade. Skinfold thickness and cardiovascular risk factors. American Journal of Epidemiology, Vol 126, Issue 1 86-94.
3. Chinn S, Rona RJ. Trends in weight-for-height and triceps skinfold thickness for English and Scottish children, 1972-1982 and 1982-1990. Paediatr Perinat Epidemiol. 1994 Jan;8(1):90-106
4. Veldre G, Jurimae T. Anthropometric parameters and sexual maturation in 12- to 15-year-old Estonian boys. Anthropol Anz. 2004 Jun;62(2):203-15.
5. Hajnis K, Parizkova J, Petrasek R. Development of centrality indices of subcutaneous fat during growth. Coll Antropol. 2003 Dec;27(2):563-71.
6. David S Freedman, Mary K Serdula, Sathanur R Srinivasan and Gerald S Berenson. Relation of circumferences and skinfold thicknesses to lipid and insulin concentrations in children and adolescents: the Bogalusa Heart Study. American Journal of Clinical Nutrition, Vol. 69, No. 2, 308-317, February 1999
7. Claudio Maffeis, Angelo Pietrobelli, Alessandra Grezzani, Silvia Provera and Luciano Tatò Waist Circumference and Cardiovascular Risk Factors in Prepubertal Children Obesity Research 9:179-187 001

KLINIČKA PATOLOGIJA

ARTERIJSKI PRITISAK

1. SH Katz, ML Hediger, JI Schall, EJ Bowers, WF Barker, S Aurand, PB Eveleth, AB Gruskin and JS Parks Blood pressure, growth and maturation from childhood through adolescence. Mixed longitudinal analyses of the Philadelphia Blood Pressure Project. Hypertension, Vol 2, 55-69, Copyright © 1980 by American Heart Association
2. AW Voors, TA Foster, RR Frerichs, LS Webber and GS Berenson Studies of blood pressures in children, ages 5-14 years, in a total biracial community: the Bogalusa Heart Study. Circulation, Vol 54, 319-327, Copyright © 1976 by American Heart Association
3. JA Morrison, P Khoury, K Kelly, MJ Mellies, E Parrish, G Heiss, H Tyroler and CJ Glueck Studies of blood pressure in schoolchildren (ages 6--19) and their parents in an integrated suburban school district. American Journal of Epidemiology, Vol 111, Issue 2 156-165, Copyright © 1980 by Oxford University Press
4. Koziel S, Kolodziej H, Ulijaszek S. Body size, fat distribution, menarcheal age and blood pressure in 14-year-old girls. Eur J Epidemiol. 2001;17(12):1111-5.
5. Shankar RR, Eckert GJ, Saha C, Tu W, Pratt JH.The Change in Blood Pressure during Pubertal Growth. J Clin Endocrinol Metab. 2005 Jan;90(1):163-7. Epub 2004 Oct 27
6. Qing He, MD, PhD; Mary Horlick, MD; Barbara Fedun, RN; Jack Wang, MS; Richard N. Pierson, Jr, MD; Stanley Heshka, PhD; Dympna Gallagher, EdD Trunk Fat and Blood Pressure in Children Through Puberty Circulation. 2002;105:1093.)© 2002 American Heart Association
7. Bonita Falkner; Stephen R. Daniels. Summary of the Fourth Report on the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure in Children and Adolescents. Hypertension. 2004;44:387.)© 2004 American Heart Association
8. Paul Muntner, PhD; Jiang He, MD, PhD; Jeffrey A. Cutler, MD; Rachel P. Wildman, PhD; Paul K. Whelton, MD, MSc. Blood Pressure Measurement Trends in Blood Pressure Among Children and Adolescents JAMA. 2004;291:2107-2113
9. Daniel W. Jones, MD; Lawrence J. Appel, MD, MPH; Sheldon G. Sheps, MD; Edward J. Roccella, PhD; Claude Lenfant, MD Measuring Blood Pressure Accurately New and Persistent Challenges JAMA. 2003;289:1027-1030.
10. Hypertension. 1998;31:97.). Longitudinal Correlates of Change in Blood Pressure in Adolescent Girls Stephen R. Daniels; Robert P. McMahon; Eva Obarzanek; Myron A. Waclawiw; Shari L. Similo; Frank M. Biro; George B. Schreiber; Sue Y. S. Kimm; John A. Morrison; Bruce A. Barton

BIOHEMIJSKI NALAZI

1. SR Srinivasan, RR Frerichs, LS Webber and GS Berenson. Serum lipoprotein profile in children from a biracial community: the Bogalusa Heart Study. Circulation, Vol 54, 309-318, Copyright © 1976 by American Heart Association
2. GS Berenson, SR Srinivasan, JL Cresanta, TA Foster and LS Webber. Dynamic changes of serum lipoproteins in children during adolescence and sexual maturation American Journal of Epidemiology, Vol 113, Issue 2 157-170, Copyright © 1981 by Oxford University Press7.Claudio Maffeis, Angelo Pietrobelli, Alessandra Grezzani, Silvia Provera and Luciano
3. Tatò Waist Circumference and Cardiovascular Risk Factors in Prepubertal Children Obesity Research 9:179-187 (2001)© 2001 The North American Association for the Study of ObesityObjective
4. Thomas O Obisesan1x, Muktar H Aliyu2, Abayomi S Adediran1, Vernon Bond3, Celia J Maxwell4 and Charles N Rotimi5 Correlates of serum lipoprotein (A) in children and adolescents in the United States. The third National Health Nutrition and Examination Survey (NHANES-III). Lipids in Health and Disease 2004, 3:29 doi:10.1186/1476-511X-3-29. The electronic version of this article is the complete one and can be found online at: http://www.lipidworld.com/content/3/1/29
5. Hilda F. Wiese , Edmund Coon , William Yamanaka , Shirley Barber , and Philip Johnson Lipid composition of the vascular system during infancy, childhood, and young adulthood Journal of Lipid Research, Vol. 8, 312-320, July 1967
6. US Public Health Services. Cholesterol Screening In Children. June 1995. http://web2.infotrac.galegroup.com/itw/infomark/974/808/19570658w2.purl=rcl_HRCA.html
7. Iannelli, Vincent. Cholesterol Screening. 20 Nov. 2001. http://www.keepkidshealthy.com/nutrition/cholesterol.html Statistics
8. Youfa Wang, Carlos Monteiro and Barry M Popkin. Trends of obesity and underweight in older children and adolescents in the United States, Brazil, China, and Russia1,2,3 American Journal of Clinical Nutrition, Vol. 75, No. 6, 971-977, June 2002
9. Dušica Stevanović, Vinka Jovanović POREĐENJE LIPIDNOG STATUSA DECE U RASPONU OD PET GODINA Timočki medicinski glasnik,,2003 godina,Vol 27 supl. 1. Zbornik sažetaka. str 54.Poster.